Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև բանակցությունները հեշտացնելու մեջ ներգրավված կառավարությունները պետք է ստանան Ադրբեջանի նախագահի կողմից կոնկրետ պարտավորություններ՝ հարգելու, պաշտպանելու և իրականացնելու էթնիկ հայերի` Լեռնային Ղարաբաղից վերադառնալու իրավունքը. այսօր ասել է Human Rights Watch իրավապաշտպան կազմակերպությունը:
Կազմակերպության հայտարարության մեջ ասվում է, որ տարածաշրջանի և նրա ժողովրդի «վերաինտեգրման» Ադրբեջանի ծրագիրը պետք է որոշի, թե ինչպես է կարճաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում նա հարգելու մարդու իրավունքները, մասնավորապես՝ էթնիկ փոքրամասնությունների իրավունքները, և այն պետք է ողջունի անկախ առաքելությունը՝ շարունակաբար վերահսկելու այս պարտավորությունների կատարումը:
Ադրբեջանի գործընկերները պետք է պնդեն, որ միջազգային դիտորդական առաքելությունը հրապարակայնորեն զեկուցի Լեռնային Ղարաբաղում մնացած էթնիկ հայերի հետ կապված պայմանների մասին և բացահայտի մարդու իրավունքների խախտումները, հատկապես այն խախտումները, որոնք կխաթարեն էթնիկ հայերի իրենց տները վերադառնալու իրավունքը: Գործընկեր կառավարությունները պետք է նաև կոչ անեն Ադրբեջանի իշխանություններին նշանակալից քայլեր ձեռնարկել վերադարձի իրավունքի իրացումը հեշտացնելու համար, ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ այցերի դեպքում:
Human Rights Watch-ը կարծում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հնարավոր ապագա բանակցություններում եվրոպացի առաջնորդները պետք է ընդգծեն մարդու իրավունքների միջազգային մոնիտորինգի և տարածաշրջանի համապարփակ, մարդու իրավունքներին համապատասխան տեսլականի անհրաժեշտությունը, որը կարող է խրախուսել մարդկանց վերադառնալ:
Ադրբեջանի իշխանությունները բազմիցս հայտարարել են, որ բոլորի իրավունքները պաշտպանվելու են Լեռնային Ղարաբաղում, սակայն նման հայտարարությունները դժվար է գնահատել ամիսների ծանր դժվարություններից, տասնամյակների հակամարտությունից, ենթադրյալ հանցագործությունների անպատժելիությունից, հատկապես ռազմական գործողությունների ժամանակ և ընդհանուր վատթարացումից հետո:
Կազմակերպությունը հարցում է անցկացրել այս տարվա սեպտեմբերի 19-20-ը ադրբեջանական ագրեսիայից հետո Լեռնային Ղարաբաղից լքած հայերի շրջանում։ Հարցված մարդիկ ասացին, որ վախից և խուճապից լքել են իրենց տները: Շատերը նաև ասացին, որ իննամսյա փաստացի շրջափակումը և 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում ադրբեջանական ուժերի կողմից իրականացված վայրագությունները, ներառյալ խաղաղ բնակիչների սպանությունն ու խոշտանգումները, բուռն վախ և անվստահություն են առաջացրել: Նրանք նկարագրեցին մի փորձություն, որը տևեց մի քանի օր խցանված ճանապարհի վրա՝ քիչ կամ առանց սննդի կամ ջրի, թակարդված իրենց մեքենաների, բեռնատարների և այլ մեքենաների մեջ իրենց ընտանիքների հետ, և թե ինչ քիչ իրեր նրանք կարող էին արագ վերցնել իրենց հետ:
Հարցվածների մեծամասնությունը նշել է, որ կմտածի Լեռնային Ղարաբաղ վերադառնալու մասին՝ իրենց ունեցվածքը վերցնելու համար, եթե կարողանան դա անել միջազգային պաշտպանության ներքո: