1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանը ընտրեց անկախությունը։

Հանրաքվեի միջոցով հայ ժողովուրդը «այո» ասաց անկախ պետականության գաղափարին՝ սկսելով մի ճանապարհ, որը հաջորդող 35 տարիների ընթացքում անցնելու էր բազմաթիվ փորձությունների, պատերազմների, հաղթանակների և ծանր կորուստների միջով։

Նորանկախ Հայաստանի առաջին տարիները հեշտ չէին։ Երկիրը կանգնած էր տնտեսական ծանր վիճակի, շրջափակման, սոցիալական խնդիրների և պատերազմի առաջ։ Պետական համակարգը դեռ նոր էր ձևավորվում, բայց միաժամանակ անհրաժեշտ էր ստեղծել բանակ, ամրապնդել պետական ինստիտուտները և ապահովել երկրի անվտանգությունը։

Հայաստանի անկախության առաջին տասնամյակները մեծապես կապված էին Արցախի հետ։ Արցախի շարժումը, պատերազմը, հազարավոր զոհերի գնով ձեռք բերված ռազմական հաջողությունները և հետագա բանակցային գործընթացը դարձան Հայաստանի նորագույն պատմության առանցքային էջերը։

Սակայն 2020 թվականի պատերազմը կտրուկ փոխեց այդ իրականությունը։ Հայաստանը կորցրեց վերահսկողությունը Արցախի տարածքների զգալի մասի նկատմամբ, ունեցավ հազարավոր զոհեր ու վիրավորներ, իսկ պատերազմի հետևանքները խոր ազդեցություն ունեցան երկրի անվտանգության համակարգի և հասարակական կյանքի վրա։

Դրան հաջորդեցին 2021-2023 թվականների լարվածությունը և Արցախի շրջափակումը։ Իսկ 2023 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցած ռազմական գործողություններից հետո Արցախի ամբողջ հայ բնակչությունը ստիպված եղավ լքել իր տները։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ մի քանի օրվա ընթացքում դարձան բռնի տեղահանվածներ։

Մարդիկ թողեցին տները, դպրոցները, գերեզմանները, տարիների ընթացքում կառուցված կյանքը և Հայաստան հասան՝ հիմնականում միայն իրենց հետ վերցրած անհրաժեշտ իրերով։

Արցախի կորուստը Հայաստանի անկախության պատմության մեջ դարձավ ոչ միայն տարածքային և անվտանգային, այլև մարդկային ու հասարակական ծանրագույն փոփոխությունը։ Մի ամբողջ հասարակություն ստիպված եղավ թողնել իր բնակավայրերը, իսկ Հայաստանի համար փոխվեց նաև անվտանգության նախկին պատկերացումը։

Արցախի կորստից հետո Հայաստանի առջև կանգնած է մեկ այլ խնդիր՝ նոր իրողությունների պայմաններում պահպանել սեփական անվտանգությունը և պետականության հիմքերը։ Այս պայմաններում անկախության արժեքը դառնում է առավել տեսանելի․ այն այլևս միայն պատմական ձեռքբերում չէ, այլ ամենօրյա պատասխանատվություն՝ պետությունը պահպանելու, ամրապնդելու և զարգացնելու համար։

Սակայն անկախության 35 տարին միայն կորուստների պատմություն չէ։ Այս տարիների ընթացքում Հայաստանը ձևավորեց պետական կառավարման համակարգ, զարգացրեց իր դիվանագիտական հարաբերությունները, ստեղծեց բանակ և պետական ինստիտուտներ։

Փոխվեց նաև հասարակությունը։ Քաղաքացիների մասնակցությունը քաղաքական և հասարակական կյանքին դարձավ ավելի տեսանելի, ձևավորվեցին նոր սերնդի պահանջներ և նոր պատկերացումներ պետության ու քաղաքացու հարաբերությունների մասին։

Պատերազմների ու կորուստների փորձը ցույց տվեց, որ անկախ պետություն ունենալը միայն սահմանադրական կամ իրավական կարգավիճակ չէ։ Անկախությունը նաև պետություն պահելու կարողություն է, անվտանգություն ապահովելու, ինստիտուտներ կառուցելու և սեփական որոշումների համար պատասխանատվություն կրելու անհրաժեշտություն։

35 տարվա ճանապարհին Հայաստանը ունեցել է և՛ հաղթանակներ, և՛ ծանր պարտություններ ու կորուստներ։ Այսօր, սակայն, հարցը միայն այն չէ, թե ինչ ենք կորցրել կամ ինչի ենք հասել։ Ավելի կարևոր է հասկանալ՝ ինչ դասեր ենք քաղել այդ ճանապարհից։

35 տարին անցել է։ Պատմությունն արդեն արձանագրել է հաղթանակներն ու պարտությունները, ձեռքբերումներն ու կորուստները։ Հաջորդ տարիների գլխավոր հարցը լինելու է ոչ միայն այն, թե ինչ ունենք այսօր, այլև՝ ինչ պետություն ենք կարողանալու կառուցել այս փորձի հիման վրա։

Անկախությունը 1991-ին ձեռք բերված մեկօրյա որոշում չէր։ Այն 35 տարվա ճանապարհ է՝ իր հաղթանակներով, սխալներով, կորուստներով և պատասխանատվությամբ։ Եվ այդ ճանապարհի հաջորդ էջը դեռ գրվում է։

Ալիտա Եղիազարյան